Bà Triệu

Sử cũ chép

Bộ sử được viết gần năm 248 nhất là Tam quốc chí của Trần Thọ; đoạn về năm ấy nằm trong truyện ngắn của Lục Dận, phụ sau truyện người anh là Lục Khải. Có một cuộc nổi dậy ở Giao Chỉ, Cửu Chân, một viên thứ sử được cử sang dẹp, con số người ra hàng — nhưng không có tên một người đàn bà nào. Người duy nhất phía nổi dậy có tên là Hoàng Ngô, một cừ soái ở Cao Lương, không phải ở Cửu Chân.³

Cái tên xuất hiện ở một loại sách khác hẳn: sách chép về một địa phương. Lưu Hân Kỳ viết một cuốn Giao Châu ký, nay đã mất nhưng có từ trước năm 527; đoạn về người đàn bà còn lại nhờ bộ loại thư Thái Bình ngự lãm soạn năm 983 trích lại: Triệu Ẩu là con gái huyện Quân An, quận Cửu Chân, vú dài mấy thước, không lấy chồng, vào núi tụ tập bọn cướp rồi đánh quận, thường đi guốc có vàng, tư thông với trai trẻ; thứ sử Lục Dận dẹp yên. Đó là giọng người đứng phía chính quyền tả một kẻ nổi loạn. Đoạn văn không có năm nào; thứ duy nhất nối bà với năm 248 là tên người dẹp.⁸¹

Hình ảnh người đàn bà ngồi trên voi ra trận không có trong đoạn của Lưu Hân Kỳ. Nó đến từ Nam Việt chí, cũng là sách đã mất, còn một đoạn nhờ bộ loại thư Sơ học ký đời Đường, soạn năm 727: Triệu Ẩu đi guốc răng bịt vàng, thường ngồi trên đầu voi mà đánh. Mảnh này không nói tới vú dài, trai trẻ hay Lục Dận. Khoảng năm 980, Thái Bình hoàn vũ ký gộp các mảnh làm một; vú dài thành năm thước, và tên viên thứ sử đổi một chữ thành Lục Duẫn — có thể vì kiêng huý, nhưng sách không nói thế, đó chỉ là phỏng đoán.⁵¹⁰

Thế kỷ XIV, An Nam chí lược của Lê Tắc xếp Triệu Ẩu vào mục phản nghịch cùng Trưng Trắc và Lý Bí, chép quê là huyện Quân Ninh, vú dài ba thước vắt ra sau lưng, và nói thứ sử Giao Châu giết đi chứ không chỉ dẹp yên. Toàn thư đặt tên bà trong kỷ thuộc Ngô như một dòng phụ, sau khi Lục Dận đã dẹp yên lần đầu. Lời chú dẫn Giao Chỉ chí thêm chi tiết chết đi thành thần; lời chú ấy còn có một chữ chỉ áo vải thô, nên bản dịch hiện đại đọc thành chiếc áo ngắn màu vàng, trong khi mọi bản cũ hơn, ở đúng chỗ ấy, đều là giày hay guốc bịt vàng.⁶⁴⁷

Đời sau nhớ lại

Tầng cuối là Việt Nam sử lược của Trần Trọng Kim. Ở bản in lại đã mở, chính tác giả chú rằng các kỳ xuất bản trước để là Triệu Ẩu, nay xét nên để là Triệu thị Chinh. Ông mở phần kể bằng mấy chữ "Sử ta chép rằng", nhưng những gì theo sau — quê quán, gia cảnh, một câu nói, tuổi và cái chết của bà — không có trong bộ sử cũ nào đã mở, từ Toàn thư tới Cương mục, và ông không nêu tên sách. Cái tên Triệu Thị Trinh quen dùng hôm nay cũng không có trong văn bản nào đã mở, kể cả sách này.²