Âu Cơ

Truyền thuyết kể

Trong Lĩnh Nam chích quái, bà bước vào câu chuyện không phải như một cô dâu mà như một người bị bỏ lại. Đế Lai ở phương Bắc đi tuần xuống phương Nam, thấy nước không có vua, để bà cùng đám thị tỳ ở hành cung rồi đi chu du ngắm cảnh. Lạc Long Quân trở lại, thấy bà xinh đẹp, hoá thành một chàng trai khôi ngô đến tìm; bà ưng thuận và ông đón bà đi. Đế Lai quay về sai quân đi tìm khắp nơi, nhưng Long Quân hoá ra yêu tinh, quỷ sứ, rồng, rắn, hổ, voi, doạ cho không ai dám lại gần, đành bỏ về phương Bắc. Đọc kỹ thì đây không phải một cuộc cưới hỏi mà là chuyện đoạt thiếp của người khác.¹

Sử cũ chép

Quốc sử chép khác đúng ở chỗ ấy. Đại Việt sử ký toàn thư, bộ sử do Ngô Sĩ Liên soạn xong khoảng năm 1479, viết rằng Lạc Long Quân lấy con gái của Đế Lai, tên là Âu Cơ; nguyên văn chữ Hán dùng chữ nữ, nghĩa là con gái, không phải thiếp. Chỉ đổi một chữ thôi mà câu chuyện đổi hẳn sắc thái: ở bản Lĩnh Nam chích quái đây là chuyện cướp vợ người, ở bản quốc sử đây là một cuộc hôn nhân bình thường giữa hai dòng họ. Nhưng chính Ngô Sĩ Liên lại vướng ngay vào cách sắp xếp mới: tra sách Trung Hoa thấy Đế Lai là con Đế Nghi, mà Đế Nghi với Kinh Dương Vương là hai anh em ruột.²¹

Đời sau nhớ lại

Cái bọc trăm trứng là chỗ người đời sau dừng lại lâu nhất. Đọc tới đoạn ấy trong Cương Mục, vua Tự Đức phê: Kinh Thi có câu thì là trăm con trai, nhưng đó chỉ là lời ca ngợi đông con thôi, xét thực ra cũng chưa đến thế; huống chi lại là trăm cái trứng? Nếu quả như vậy thì khác gì cầm thú, còn có thể là người được nữa sao? Ngay chuyện nuốt trứng chim huyền điểu hay giẫm lên vết chân người khổng lồ cũng chưa quái đản đến thế. Đây không phải một ông vua ghét bỏ tổ tiên mình, mà là một ông vua đọc sử theo lối Nho học, đòi hỏi chuyện chép trong sách phải hợp lẽ thường.⁴