Núi Tản Viên

Truyền thuyết kể

Ngọn núi này vào tập truyện dân gian với một vị thần có tới ba lai lịch, dẫn từ ba nguồn khác nhau và không được hoà giải. Ghi chép của một nhà sư đời Đường nói đại vương núi Tản Viên là sơn tinh họ Nguyễn, rất linh ứng, hạn hán hay lụt lội dân cầu đảo đều được. Một cuốn ký khác chép ông từng thề ước với loài thuỷ tộc và ở núi Già Ninh đất Phong Châu. Một tập sách thứ ba lại nói ông là một trong năm mươi người con theo Lạc Long Quân xuống biển, chứ không phải thần sơn tinh khí thiêng.¹

Trận đánh giữa hai vị thần lấy chính ngọn núi làm địa hình. Thuỷ Tinh dâng nước, Sơn Tinh lấy lưới cá chắn ngang sông; đối phương mở một nhánh sông khác đánh vòng ra sau núi rồi mở thêm nhánh nữa đánh mặt trước. Dân dưới chân núi đan phên tre che chắn, đánh trống hò reo, thấy cành rều trôi dạt ngoài phên thì bắn tên. Ngay sau đó sách nói rõ vì sao kể chuyện ấy: hằng năm khoảng tháng bảy tháng tám nước dâng, dân ở gần dưới núi phần nhiều bị gió lớn và lụt, lúa má hư hại, và đời truyền rằng đó là hai vị thần tranh cưới Mị Nương.¹

Sử cũ chép

Núi còn xuất hiện trong một đoạn thuộc thời Bắc thuộc, cho thấy truyền thuyết vẫn sống sau khi nước đã mất. Cao Biền cai trị An Nam muốn trấn yểm những nơi có khí thiêng bằng một thuật tàn nhẫn — dùng thi thể một cô gái chưa chồng, sửa soạn như người sống, bày cỗ cúng, rình lúc thấy cử động thì chém, cốt lừa cho thần nhập vào rồi giết — và ông ta dùng thuật ấy với nhiều vị thần. Riêng ở đây thì hỏng: ông ta chỉ thấy thần cưỡi ngựa trắng trên mây, nhổ nước bọt rồi bỏ đi, rồi than rằng vượng khí phương Nam sao mà dứt cho nổi.¹