Núi Đọ

Khảo cổ tìm thấy

Năm 1960, ở Thanh Hoá, một đoàn khảo cổ đang khai quật khu mộ táng thời đại đồ đồng thì để ý tới những hòn đá nằm rải trên sườn quả núi gần đó. Núi Đọ là núi đá bazan đứng bên một nhánh của sông Mã. Người nhận việc nghiên cứu di chỉ này là Boriskovsky, nhà khảo cổ Liên Xô sang làm cố vấn, cũng là người đào tạo lứa chuyên gia đá cũ đầu tiên của Việt Nam. Khoảng 1.500 hiện vật đá được nhặt về trong những năm đầu.¹

Ông phân tích kỹ hơn 800 hiện vật trong số đó. Kết quả cho thấy đại đa số là mảnh tước, còn rìu tay kiểu Acheulean điển hình — thứ vẫn được coi là dấu hiệu của sơ kỳ đá cũ — chỉ có hai chiếc. Từ đó ông kết luận Núi Đọ thuộc sơ kỳ thời đại đá cũ. Nhưng kết luận ấy không được chính tác giả tin hoàn toàn: ngay trong sách của mình, ông ghi lại rằng mình còn nghi ngờ về niên đại của những hiện vật đó.¹

Mối nghi ấy về sau lớn dần. Năm 1986, các nhà khảo cổ Việt Nam tìm thấy ngay trên núi Đọ một xưởng chế tác của thời đại đồ đồng, và những chiếc rìu đá ra lò từ xưởng này trông rất giống rìu tay thời đá cũ. Công cụ hai mặt hình dáng như vậy được làm ở Nam Á và Đông Á ròng rã hàng trăm nghìn năm, nên chỉ nhìn hình dáng mà đoán tuổi thì rất dễ nhầm. Bài tổng quan năm 2021 viết thẳng rằng đó chính là lý do khiến một chuyên gia dày dạn như Boriskovsky vẫn xếp nhầm những công cụ muộn này vào sơ kỳ đá cũ; nhiều nhà nghiên cứu đã đặt lại vấn đề từ một bài phản biện công bố năm 1990.¹