Ngọc Lũ

Khảo cổ tìm thấy

Cuộc tranh luận về công dụng của trống đồng bắt đầu từ một cảnh khắc trên mặt trống Ngọc Lũ: một nhóm người vây quanh những vật hình trống. Nhà khảo cổ Phạm Huy Thông đọc đó là cảnh đánh trống, và viết rằng trống Đông Sơn dù có bao nhiêu công dụng khác thì vẫn khởi đầu là trống, một nhạc khí bộ gõ. Nhà nghiên cứu Tạ Đức đi xa hơn: đó là cách đánh trống kiểu giã gạo, dùng chày dài đâm thẳng từ trên xuống, và ông dẫn tiếng Mường để củng cố. Cách đọc ấy đã thành tiết mục sân khấu — một tốp người đứng giã trống đồng trong lễ hội đền Hùng, tiết mục mà nhạc sĩ Dương Đình Minh Sơn chỉ ra là mới có từ năm 1979.¹

Giáo sư Phan Đăng Nhật phản bác bằng chính hoa văn của chiếc trống. Trên mặt trống Ngọc Lũ có một cảnh giã gạo thật: cối đặt dưới đất, hai người đứng, hai tay cầm chày dài chọc thẳng xuống. Nhưng cái cảnh mà người ta gọi là đánh trống thì khác hẳn — phần lớn người trong đó đang ngồi, tay đưa về phía trước. Lập luận của ông là: nếu người xưa muốn khắc cảnh giã trống, họ đã khắc đúng tư thế giã gạo mà chính họ vừa khắc ở chỗ khác. Ai đúng thì chưa ngã ngũ, nhưng đây là một cuộc tranh luận học thuật đang mở, với những cái tên cụ thể và lý lẽ cụ thể.¹