Gò Mun

Khảo cổ tìm thấy

Đến Gò Mun, cán cân đã nghiêng hẳn. Đồ đồng nhiều thêm: giáo có họng để tra cán, lưỡi câu, dây đồng, lưỡi hái, và một thứ đáng chú ý là rìu xéo — rìu có lưỡi lệch, được xem là nền tảng kỹ thuật dẫn thẳng tới nền văn hoá kế tiếp. Cùng lúc, vai trò của đá suy giảm thấy rõ: ít loại hình hơn, ít số lượng hơn. Gốm thì cứng hơn, vì đã nung ở nhiệt độ cao hơn.¹

Ba lớp ấy xếp thành một mạch liên tục: biết luyện nhưng chưa làm được đồ, làm được đồ và có khuôn đúc, rồi đồ đồng lấn át đồ đá. Không có chỗ nào đứt gãy để phải giả định một đoàn người lạ mang kỹ thuật từ đâu tới. Chính rìu xéo của Gò Mun là đoạn nối kỹ thuật cuối cùng của mạch ấy: một cái lưỡi lệch, nhưng là nền tảng dẫn thẳng vào văn hoá Đông Sơn.¹

Cho tới giữa thế kỷ trước, khảo cổ học Việt Nam chỉ biết hai nền văn hoá ở hai đầu: Hoà Bình và Bắc Sơn thời đồ đá, rồi Đông Sơn thời đồ đồng; giữa hai đầu ấy là một khoảng trống không nối được. Người ta biết tổ tiên mình từng ngồi trong hang đá đập cuội, và biết về sau họ đúc được trống đồng, nhưng đi từ chỗ nọ sang chỗ kia bằng cách nào thì không ai trả lời được. Ba cái tên Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun chính là phần được lấp vào khoảng trống đó.²

Bản tổng kết chín mươi năm nghiên cứu còn chép một chi tiết về nghề đúc: sang giai đoạn Đồng Đậu và Gò Mun, thợ đúc thêm asen và antimon vào hợp kim để mũi tên sắc hơn. Phải tới Đông Sơn họ mới thêm chì — thứ cho phép đúc những vật lớn như trống, thạp, chuông. Bản tổng kết ấy cũng nhắc rằng phổ hệ Phùng Nguyên – Đồng Đậu – Gò Mun – Đông Sơn không phải một dòng duy nhất: lưu vực sông Mã và lưu vực sông Lam còn có mạch riêng của mình.³