Cấm Khê

Sử cũ chép

Sau Lãng Bạc, truyện Mã Viện trong Hậu Hán thư chép tiếp: Viện đuổi bọn Trưng Trắc tới Cấm Khê, mấy lần đánh bại, giặc bèn tan chạy. Tháng Giêng năm sau, tức năm 43, chém Trưng Trắc, Trưng Nhị, truyền đầu về Lạc Dương; Mã Viện được phong Tân Tức hầu, ăn lộc ba nghìn hộ. Chính văn viết chữ Cấm là ngăn cấm, chữ Khê là khe suối, và coi đó là một địa điểm quân sự — nơi quân Hán đuổi tới.⁴

Hai nguồn khác viết Kim Khê, chữ Kim là vàng, và coi đó là một cái hang, nơi người ta trốn vào. Thuỷ kinh chú, dẫn Giao Châu ngoại vực ký đã mất, chép khi Mã Viện đem binh đánh Trắc thì người chạy vào hang Kim Khê là chồng bà — sách gọi ông bằng một chữ, Thi — và ba năm sau mới bắt được. Lời chú của Lý Hiền đời Đường, đặt ngay sau câu truyền đầu về Lạc Dương, dẫn sách Việt chí: Trưng Trắc chạy vào trong hang Kim Khê, hai năm mới bắt được. Trên cùng một trang, chính văn nói bị chém, lời chú nói trốn trong hang; Lý Hiền chép cả hai, không phân xử. Còn hai sách nói về cái hang thì không thống nhất ai là người trốn.¹²

Sử Việt cũng biết chỗ vênh này: Toàn thư viết Cấm Khê, rồi chua thêm rằng sử chép là Kim Khê. Nhưng hướng chuyển động thì đổi. Trong Hậu Hán thư, Cấm Khê là nơi Mã Viện đuổi tới; trong Toàn thư, đó là nơi chính Trưng Vương thấy thế giặc quá mạnh, sợ không chống nổi, nên lui về giữ, rồi quân sĩ bỏ chạy tan, và quốc thống lại đứt. Cương mục của triều Nguyễn để chính văn chép Hai Bà thua chết, còn lời chua dẫn Nam Việt chí: Trưng Trắc chạy vào trong hang Kim Khê, hai năm mới bắt được.³⁴⁵